NATO’da değişim beklenirken gözler Türkiye’de

natoda degisim beklenirken gozler turkiyede lTFlTLp8

1652244709034 yeni proje 2022 05 11 t 075145

Kıymet Akal

Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısı, Avrupa’da tarihi gelişmelere yol açmaya devam ediyor. 

Finlandiya ve İsveç, Rusya tehdidi nedeniyle dış siyasette büyük değişime giderek, NATO’ya üyelik müracaatında bulunmaya hazırlanıyor.

Uzun yıllar boyunca askeri açıdan “bağlantısız” olan bu iki ülke, Ukrayna’daki savaşın yayılabileceği tasasını taşırken, NATO’nun kendilerine bir “güvenlik şemsiyesi” sağlayabileceğini düşünüyor.

Her iki ülke hükümetlerinin birkaç gün içinde NATO’ya üyelik başvurusu ile ilgili olarak konumlarını açıklamaları bekleniyor. Gözler önümüzdeki günlerde, bu yolda alınacak kararlara ve atılacak adımlara çevrilmiş durumda.

“Muazzam bir değişim”

Alman Dış Siyaset Derneği (DGAP) Araştırma Yöneticisi Dr. Christian Mölling, DW Türkçe’ye yaptığı değerlendirmede, NATO’nun büyük bir değişimin eşiğinde bulunduğunu söyledi.

NATO’nun savunma ve caydırıcılık planlamalarını, Rusya’nın Ukrayna’ya taarruzuyla değişen jeostratejik şartlara adapte etmek durumunda olduğunu söyleyen Mölling, şöyle devam etti:

“Önümüzdeki 20, 30 yıllık periyottaki yeni güvenlik mimarisinin, Rusya ile birlikte şekillendirilemeyeceğini görmek durumundayız, bunu kabullenmek ve ona nazaran değişen şartlara uygun formda adımlar atmalıyız. Rusya’da büyük bir siyasi değişim yaşansa bile, vakte muhtaçlık duyulacağı açık… Mevcut plan özetle şu: Yeni güvenlik mimarisi Rusyasız, ve hatta Rusya’ya karşı şekillendirilecek.”

İsveç ve Finlandiya’nın NATO’ya üyeliğinin bu bağlamda kıymetlendirilmesi gerektiğini söyleyen Mölling, “NATO’ya üyelikleri hem kelam konusu ülkeler, hem ittifak, hem de Avrupa için muazzam bir değişimi sembolize ediyor” görüşünü kaydetti, kuzeye yanlışsız genişleme ile NATO’nun Rusya ile ortasındaki sonuna, 1300 km daha ekleneceğine dikkat çekti. 

Tarihi bir gelişme

Uzun yıllar boyunca tarafsızlık çizgisinde hareket eden, 1990’lı yıllardan bu yana NATO ile birtakım işbirliği adımları atmaya başlayan İsveç ve Finlandiya, yeniden de tam üyelik üzere büyük bir adım atmaktan kaçınıyordu.

İki ülke, 1994 yılından bu yana NATO’nun Barış için İştirak Programı’nda yer alıyor, tertipli olarak birtakım NATO tatbikatlarına katılıyor, NATO’nun barış müdafaa misyonlarına da takviye veriyorlar.

ABD, her iki ülkenin üyelik için başvurması durumunda buna takviye vereceğini şimdiden açıkladı, hatta üyelikleri onaylanana kadar, Rusya’nın mümkün tehditlerine karşı koymaları için ek güvenlik garantileri vermeye hazır olunduğunu da bildirdi. 

NATO üyelikleri ABD için neden değerli?

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan ABD’li emekli Korgeneral Ben Hodges, çok dirençli, çok şuurlu toplumları olan, iki çok güçlü liberal demokrasinin NATO’ya katılmasının ittifak için çok manalı olacağı söyledi.

2014-2017 yılları ortasında ABD ordusunun Avrupa’daki kara kuvvetlerinin komutanlığını yapan, hala Avrupa Siyaset Tahlil Merkezi’nde (CEPA), Stratejik Araştırmalar kısmının başkanlığını yürüten Hodges, Finlandiya ve İsveç’in yeterli eğitimli ordulara, çağdaş teçhizatlara, gelişmiş askeri yetkinliklere sahip olduklarına işaret etti.

Hodges, ayrıyeten, “Bulundukları coğrafya çok değerli. Bu, NATO’nun doğu kanadının stratejik geometrisini külliyen değiştiriyor. Üyelikleri Baltık denizi ve Arktik bölgesinde güvenliği ve caydırıcılığı güçlendirecek” diye konuştu.

Veto riski var mı?

Yeni üyelerin NATO’ya kabulü, ittifaka üye 30 üye ülkenin buna yeşil ışık yakmasına, bu kararın ilgili ülkelerin parlamentolarında onaylanmasına bağlı.

ABD’nin yanısıra Almanya’nın da ortalarında olduğu pek çok NATO üyesi ülke İsveç ve Finlandiya’nın üyeliğine takviye açıkladı.

NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg de, üyelik için müracaatta bulunmaları halinde, “güçlü ve olgun demokrasiler” olarak nitelendirdiği İsveç ve Finlandiya’nın ittifak tarafından “açık kollarla karşılanacağını” söyledi.

Türkiye ise NATO’nun kuzeye hakikat genişlemesi konusundaki tavrına ait şimdi resmi bir açıklama yapmadı.

Milletlerarası basında yer alan kimi haberlerde, Türkiye’nin çekinceleri bulunduğu, müracaatları veto edebileceği sav edildi.

İsveç’in, Türkiye’nin terör örgütü olarak tanıdığı, PKK’nın Suriye’deki uzantısı olarak gördüğü Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile yakın işbirliğinin bu çekincelerden birini oluşturduğu belirtiliyor.

Ayrıyeten Türkiye’de, AKP hükümetine yakınlığı bilinen birtakım gazetelerde yer alan yorumlarda, İsveç ve Finlandiya’nın mümkün üyeliklerinin, “NATO’nun içini boşaltmak” olarak kıymetlendirilmesi de dikkat çekiyor.

Ağır diplomatik trafik

Alman savunma uzmanı Christian Mölling, üyelik müracaatlarının geri çevrilmesine yol açmamak için, son devirde NATO üyeleri ortasında nabız tutma hedefli çok sayıda diplomatik temasın yapıldığına dikkat çekti.

“Önemli olan çekincesi olan ülkelerle, bu çekinceleri gidermeye dönük görüşmeler yapılmasıdır. Bu müzakereler de kesinlikle ki yapılmaktadır” bilgisini aktaran Mölling, “Üyelik müracaatları yapıldıktan sonra kimi üyeler tarafından bunların reddedilmesi, mevcut konjonktürde son derecek dramatik olur. Bu nedenle değerli olan öncesinde varsa çekinceler, bunların giderilmesidir” kelamlarıyla de, bunun NATO’da hiç istenmeyen bir duruma yol açacağını vurguladı.

“Ankara’dan Lizbon’a, Lizbon’dan Helsinki’ye tüm başkentlerde, Rusya’nın Ukrayna savaşı ile değişen güvenlik şartları ile baş edilmesi gerektiği çok düzgün anlaşılmalıdır” diyen Mölling, yaşanan değişime adapte olmanın,  Berlin için olduğu kadar, Ankara için de kolay olmadığını, fakat bunun kaçınılmaz olduğunu söyledi.

Alman uzman, savaşın Ukrayna halkı için çok önemli sonuçlar doğurduğunu söylemekle birlikte, yaşanan krizin NATO’da üye ülkeler ortasında ilgilerin yine “kalibre edilmesi” için de fırsat oluşturduğunu, bunun Türkiye ile de alakaların güçlendirilmesi için bir fırsat penceresi sunduğunu söyledi. 

Gözler Erdoğan’ın kararında

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Türkiye iktisadında yaşanan olumsuz gelişmeler nedeniyle Rusya Devlet Lideri Vladimir Putin’i kızdırmak, provoke etmek istemeyeceği, bu nedenle NATO’nun genişlemesini frenleyebileceği fikir kuruluşlarında tartışılan senaryolar ortasında.

“Rusya’nın saldırmak için provokasyona muhtaçlık duymadığını Ukrayna’da çok açık bir formda gördük. Hiçbir provokasyon olmadan Ukrayna’ya saldırdılar” diyen Ben Hodges ise, “Ben Ankara’ya güveniyorum. Türkiye düzgün bir müttefik ve bu türlü olmaya devam edecek, Finlandiya ve İsveç’in başvurmaları halinde de üyeliğe kabul edilmesine de takviye olacaktır” görüşünü lisana getirdi. 

“Türkiye Karadeniz bölgesindeki ana müttefikimiz. Bunda zerre kuşku yok” diyen Hodges, şu değerlendirmeyi yaptı:

“Rusya’nın Ukrayna savaşı, Batı’nın, NATO’nun, ABD’nin nihayet Karadeniz bölgesinin ne kadar stratejik bir kıymet taşıdığını fark etmelerini sağladı. Artık Karadeniz için bir strateji geliştirmemizi umut ediyorum ve bu strateji müttefikimiz Türkiye ile münasebetlerimizin onarılmasını kapsamalıdır.”

ABD-Türkiye bağları nasıl etkilenir?

Yaşanan gelişmelerin Türkiye’nin bölgesindeki stratejik ehemmiyetini artırdığı, NATO’ya yeni üye alımına onay vermesi beklentisinin de Ankara’ya, bu onay karşılığında müttefiklerinden kimi beklentilerinin karşılanması için müzakere kapılarını araladığı aktarılıyor.

Nisan ayında Türkiye-ABD Stratejik Sistem görüşmeleri başlatıldı. Dışişleri bakanları seviyesindeki toplantının ise bu ayın ortasında Washington’da yapılması planlanıyor.

Ankara’nın en öncelikle beklentisi ABD’nin, Viper denilen F-16 Block 70’lerin ve Türkiye’nin elindeki mevcut F-16’ların modernizasyonu için 80 adet kit, mühimmat ve yedek kesim tedariğine yeşil ışık yakması.

Her iki tarafın da son yıllarda alakaların kötüleşmesine yol açacak kusurlar yaptığını söyleyen Ben Hodges, “Derhal F-16’ları Türkiye’ye vermeliyiz. Bunu yapmamamız için tek bir makul bir münasebet yok. Washington’da kimi itirazlar olduğunu biliyorum lakin duygusal değil stratejik olarak hareket etmeliyiz. Büyük zorlukların bulunduğu bölgesinde Türkiye’nin çağdaş ve muhtemel gelişmelere hazırlıklı askeri yetkinliğe sahip olması, Biden idaresi için bir öncelik olmalıdır” dedi. 

İsveç ve Finlandiya, Türkiye için de önemli 

Türkiye’nin İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyeliğine olumlu bakacağını düşünen birtakım uzmanlar, bu iki ülkenin de AB üyesi olduklarına, Ankara’nın da AB ile alakalarını olağanlaştırma arayışında olduğuna işaret ediyorlar.

Ayrıyeten bugüne kadar NATO’nun “açık kapı” siyasetini destekleyen Türkiye’nin, İsveç ve Finlandiya’nın da üyeliğine takviye vereceği görüşü ön plana çıkıyor.

“Bloke edileceğini düşünmüyorum”

ODTÜ Memleketler arası Alakalar Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Oktay F. Tanrısever, bahisle ilgili olarak DW Türkçe’nin sorularını yanıtlarken, “Baltık bölgesinde güvenliği artıracağı için, prensipte Türkiye’nin bu üyelikleri destekleyeceğini düşünüyorum” dedi.

Finlandiya ve İsveç’in uzun yıllar boyunca kendilerine has bir güvenlik siyaseti izlediklerini, bu çerçevede de Türkiye ile güvenlik alanında çok da işbirliği yapmadıklarını hatırlatan Tanrısever, her iki ülkeni NATO üyelik sürecinde yalnızca Türkiye ile değil bütün müttefik ülkelerle, hem kurumsal hem ikili seviyede bağlantıların geliştirmeleri gerekeceğini kaydetti.

Tanrısever, “Bunu, NATO genişlemelerinin doğal bir kesimi olduğunu düşünüyorum. Yeni düzeneklerin kurulacağını, diyalog yoluyla Türkiye ile kimi yanlış anlamaların düzeltileceğini, bilhassa Finlandiya ile kimi farklılıkların giderilebileceğini, o çerçevede de Türkiye’nin sürece takviye vereceğini, bloke etmeyeceğini düşünmüyorum… Lakin ihmal edilmiş olunan güvenlik işbirliğinin ve diyaloğunun bu süreç içinde artırılması gerekecektir” diye konuştu.

Farklılıkların işbirliğine pürüz olmaması gerektiğin, diplomasi yoluyla yönetilebilecek seviyede tutulmasının büyük değer taşıdığına vurgu yapan Tanrısever, Türkiye’nin hem ABD üzere NATO üyeleri hem de bölgedeki partner ülkelerle yeni bir güvenlik diyaloğu oluşturmakta olduğuna işaret etti.

Son iki ay içerisinde Türkiye ile bütün NATO müttefikleri ortasında çok daha uygun bir diyalog süreci olduğunu aktaran Tanrısever, “Bunlar olağan ki biraz da Rusya’yı dengelemek için oluyor” dedi.

“Rusya büyük risk faktörü”

Türkiye için Rusya’nın aslında büyük bir risk faktörü olduğuna işaret eden, Ukrayna’da yaşananların bunu gözler önüne serdiğine dikkat çeken Tanrısever, değerlendirmesini şöyle tamamladı:

“Rusya yalnızca Türkiye için değil Almanya ve Polonya için de bir risk faktörü fakat Türkiye tekrar de riskleri minimize etmeye çalışıyor ve bölgeye uzak aktörlerden farklı olarak diplomasi kanallarını daha çok kullanmaya çalışıyor. Yoksa Rusya’nın potansiyel olarak yarattığı problemlere karşı Türkiye ve Batılı müttefikleri ortasında genel yaklaşımda büyük bir fark yok. Yalnızca bölge ülkesi olduğu için riski yönetmeye çalışıyor. Bu da kolay değil doğal ki…”