Mahfi Eğilmez: 2. Abdülhamid ve Osmanlı maliyesinin iflası

mahfi egilmez 2 abdulhamid ve osmanli maliyesinin iflasi Jq4Nj9QC

1622627784093 mah

Dr. Mahfi Eğilmez

Osmanlı İmparatorluğu’nun 34. Padişahı Sultan II. Abdülhamid 1842 yılında doğdu, 1876 yılında tahta çıktı, tahttan indirildiği 1909 yılına kadar 33 yıl Osmanlı padişahı olarak karar sürdü. 1918 yılında kalp yetmezliği sonucunda hayatını kaybetti. Onun uzun hükümranlık müddetinde Osmanlı Devleti yaklaşık olarak 1,6 milyon kilometrekare toprak kaybetti. Kayıplar sadece topraklarla kalmadı, Osmanlı Devleti mali bağımsızlığını da kaybetti. 

Osmanlı İmparatorluğu birinci dış borcunu, Padişah Sultan Abdülmecid vaktinde, 1854 yılında, Kırım Savaşını finanse edebilmek için aldı. Dış borçlanmalar, sonraki padişahlar Abdülaziz ve V. Murad periyotlarında devam etti. Sultan II. Abdülhamid tahta çıktığında Osmanlı dış borçları bir müddettir ödenemez durumdaydı, o nedenle daima olarak faizleri de üzerine eklenip yeni vadelerle yenilenerek döndürülmeye çalışılıyordu. O sıralarda 1873’de başlayan ve ismine sonradan Uzun Depresyon denilen kapitalizmin birinci büyük finansal krizi yaşanıyordu. Osmanlı’ya borç veren İngiltere ve Fransa da dâhil olmak üzere Avrupalı devletler bu krizin tesiriyle finansal açıdan düşünceli bir süreç içindeydiler ve Osmanlı’ya borçlarını ödemesi için baskı yapıyorlardı. Alınan dış borçlar Dolmabahçe Sarayı, Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Sarayı üzere verimsiz alanlara yatırıldığı için geri ödeme konusunda bir kaynak yaratmıyordu. Bir yandan da Galata Bankerlerinden alınan iç borçlar ödenmeyi bekliyordu. Sonunda 1877 – 78 Osmanlı – Rus savaşıyla (93 harbi) birlikte imparatorluk borçları ödeyemeyeceğini açıklayarak moratoryum[i] ilan etmek zorunda kaldı.[ii] Ardından yine masaya oturuldu ve Osmanlı İmparatorluğu alacaklılarıyla mutabakata vardı. Osmanlı Devleti, 1879’da yaptığı mutabakatla damga, alkollü içki, balık avı, tuz ve tütünden alınan vergi gelirlerini 10 yıl boyunca iç borçlar karşılığı olarak Galata Bankerlerine bıraktı. Bu süreçleri yürütmek üzere bir Rüsum-u Sitte Yönetimi kuruldu. Fotoğraf ya da çoğulu olan rüsum, damga vergisi üzere dolaylı vergileri tabir ediyor. Sitte ise altı manasına geliyor. Altı adet geliri kapsadığı için yönetime bu isim verilmişti.

Osmanlı dış borçlarının alacaklısı pozisyonundaki Avrupa devletleri sadece Galata bankerlerine olan iç borçlar için bu türlü bir yönetim kurulmasına reaksiyon gösterdi ve 1881’de damga, alkollü içki, balık avı, tuz, tütün ve ipekten alınan vergilerin tüm geliri iç ve dış borçlara ayrıldı. İş bu kadarla da bitmedi. Yabancı devletler iç ve dış borçların ödenmesinde kullanılmaya ayrılan bu gelirleri toplama ve alacaklılara ödeme misyonunun de Osmanlı devletinden farklı bir yönetim kurularak ona devredilmesini istediler. Hükümet yabancı devletlerin baskılarına dayanamadı ve 20 Aralık 1881’de yayınladığı Muharrem Kararnamesi ile Rüsum-u Sitte İdaresi’ni kaldırarak yerine Düyun-u Umumiye-i Varidatı Muhassasa İdaresi’ni (kısa ismiyle Düyun-u Genele İdaresi) kurdu. 1882 yılında çalışmaya başlayan Düyun-u Genele Yönetiminin idare heyeti biri İngiliz ve Hollandalı borç verenlerin, biri Fransız, biri Alman, biri Avusturyalı, biri İtalyan borç verenlerin, biri ayrıcalıklı tahvil sahiplerinin temsilcilerinden ve biri de Osmanlı tebaasından olmak üzere 7 bireyden oluşuyordu. Yönetim binası bugünkü İstanbul Erkek Lisesi binasıydı. Düyun-u Genele Yönetimi bu gelirleri toplayarak iç ve dış borçların alacaklılarına ödemeye başladı. Osmanlı İmparatorluğu’nun gelirlerinin yaklaşık üçte biri bu idarece tahsil ediliyordu. Böylelikle Düyun-u Genele Yönetimi, Osmanlı İmparatorluğunun bağımsız bir devlet olarak maliyesini yönetme, vergi koyma ya da kaldırma, vergi oranlarını değiştirme üzere hükümranlık haklarının bir kısmını elinden almış oluyordu.

1883 yılında Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekül Menfaa Reji Şirketi (kısaca Reji İdaresi) ismi altında yabancı sermayeli bir şirket kuruldu. Osmanlı Devleti, 30 yıl müddetle en kıymetli gelir kaynakları olan tütün, tuz ve kahveden toplanan vergileri, alacaklı ülkelerin kurduğu Reji Yönetimine bıraktı. Şirketin sermaye sahiplerinin birden fazla Rotschild ailesinin sahibi olduğu bankalardı. Reji Yönetiminin kurulması, Düyun-u Genele Yönetiminin kurulmasıyla büyük ölçüde elden çıkmış olan mali bağımsızlığın yitirilişinin tescili oldu.  

Kurtuluş savaşı sırasında Ankara hükümeti Düyun-u Genele Yönetiminin topladığı bütün gelirlere el koydu. Lozan Antlaşmasıyla bu kurumun işleyişine son verildi. Reji Yönetimi, özel şirket olduğu için onun hisselerinin satın alınarak işleyişine son verilmesi gerekiyordu, o da 1925 yılında tamamlandı.

Osmanlı borçları Lozan Antlaşmasıyla imparatorluğu oluşturan ülkelere paylaştırıldı. En büyük hisse Türkiye Cumhuriyeti’ne düştü. 1928’de yapılan Paris Kontratıyla belirlenen ödeme planı çerçevesinde borçlar, 1929 yılında ödenmeye başlayacaktı. 1929 yılında çıkan Büyük Depresyon bütün dünyayı önemli biçimde etkileyince Türkiye, borçlar sıkıntısını yine gündeme getirdi, indirim yapılmasını, ödeme taksit ve müddetlerinin yine belirlenmesini istedi, aksi takdirde bu borçların ödenemeyeceğini bildirdi. Bunun üzerine borçlar meclisi toplantıları 1930 yılında yine başladı, 1933 yılında imzalanan Paris Mukavelesiyle Türkiye’nin ödemesi gereken Osmanlı borçları meblağı önemli oranda düşürüldü. Türkiye, bir müddet sonra bu mukaveleye de itiraz ederek ödeme müddetlerinin yine düzenlenmesini istedi.  1936 yılında borçlar tekrar bir ödeme planına bağlandı ve bu yeni formuyla ödenmeye başlandı. Osmanlı borçlarının ödenmesi 1954 yılına kadar sürdü. 

Osmanlı Maliyesinin kendi vergilerini toplama yetkisini kaybetmesi sonucu koskoca imparatorluğun mali bağımsızlığından olması Sultan II. Abdülhamid vaktinde kurulan Rüsum-u Sitte Yönetimi, akabinde da Düyun-u Genele Yönetimi ve Reji Yönetimiyle olmuştur. Mali bağımsızlığımıza tekrar kavuşmamız ise Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere Cumhuriyetin kurucu takımının bize armağanıdır.


Bu yazı Mahfi Eğilmez’in şahsî blogundan alınmıştır.